Niyet Barışsa, Dil Neden Ayrıştırıyor?

Bir belediye başkanının iyi niyetle kurduğu bir cümle, bıçak sırtı bir toplumsal iklimde neden yeni fay hatlarını tetikler? Dil meselesi, eşitlik iddiasıyla çıktığı yolda anayasal sınırları zorladığında, tartışma artık niyet değil; kamusal sorumluluk ve hukuk başlığı altında yapılmak zorundadır.

Tartışmayı Başlatan Açıklama

Haftasonu  Muğla Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Aras’ın yaptığı ve sosyal medyada geniş biçimde dolaşıma giren konuşması aynen şu şekildedir:

“Bodrum’da mahalle teşkilatlanmalarında kadınları karşıma oturttuk. Hayatında kapıdan burnunu çıkarmamış, o salonlarda olamayacak kadınlar vardı. Sahneye çıkıp mikrofona konuştular, hatta Kürtçe konuşanlar oldu.

Böyle bir durumda kadın Bodrum’da yaşıyor ama Türkçe bilmiyor. Hakkından nereden haberi olsun? Çünkü her şey Türkçe, yasalar Türkçe. Bu da bir eşitsizlik. Anadilini rahatça konuşup kendini ifade edememesi, okuduğu metnin kendi dilinde olmaması nedeniyle kelimeleri tam olarak anlayamaması da bir eşitsizliktir.”

Niyet ile Sonuç Arasındaki Mesafe

Bu açıklamanın tamamını, eksiltmeden ve yorum katmadan aktarmak özellikle önemlidir. Çünkü tartışmanın sağlıklı yürüyebilmesi, söylenen sözlerin bütünlüğüyle görülmesine bağlıdır.

Önce şu teslimi yapmak gerekir: Kadınların kamusal hayata katılması, kendilerini ifade edebilmeleri, haklarına erişebilmeleri hem yerel yönetimlerin hem de demokrasinin temel meselelerindendir. Bu yönüyle konuşmanın niyeti, ilk bakışta kapsayıcı ve sosyal bir hassasiyete işaret etmektedir.

Ancak siyaset, özellikle de yürütme yetkisi olan makamlar açısından yalnızca niyetle değil, sonuçla değerlendirilir. Türkiye gibi dil, kimlik ve aidiyet başlıklarının tarihsel olarak son derece hassas olduğu bir ülkede, kullanılan her cümlenin doğuracağı etkiyi öngörmek, makamın asli sorumluluğudur.

Tam da bu noktada mesele, kadınların haklara erişiminden çıkarak anayasal bir zemine taşınmaktadır. “Her şey Türkçe, yasalar Türkçe, bu da bir eşitsizliktir” ifadesi; yerel yönetimlerin çözüm üretebileceği teknik bir alanı aşarak, devletin resmî dili ve anayasal düzeniyle ilgili bir tartışmayı tetiklemiştir. İçinde bulunduğumuz bu süreçte buna gerek var mıydı? Tartışılır.

Çok Dillilik Gerçeği, Tek Resmî Dil Zorunluluğu

Dünyadaki pek çok üniter devlette olduğu gibi Türkiye’de de onlarca yerel dil vardır. Kürtçe bu dillerden biridir. Bunun yanı sıra Lazca, Arapça, Çerkesçe, Gürcüce, Zazaca ve daha birçok dil, bu toprakların tarihsel ve kültürel gerçeğidir. Bodrum’da bir Zaza’ya, bir Arap’a ya da bir Çerkes’e rastlanmamış olması, bu dillerin ve toplulukların yok sayılabileceği anlamına gelmez.

Ancak burada kritik bir ayrım yapılmalıdır. Çok dillilik, doğal ve sosyolojik bir durumdur. Buna karşılık tek resmî dil, üniter devlet yapısının anayasal ve hukuki bir zorunluluğudur. Bu iki olguyu birbirine karşıt gibi sunmak, meseleyi çözmek yerine derinleştirir.

Resmî Dil Neden Eşitsizlik Değil, Eşitliğin Ön Koşuludur?

Resmî dil; bir kimliği bastırmak için değil, hukukun, kamunun ve yurttaşlığın ortak zeminini kurmak için vardır. Yasaların, mahkemelerin ve idarenin tek bir ortak dil üzerinden işlemesi eşitsizlik değil, aksine eşitliğin ön koşuludur. Bireylerin kendi anadillerini konuşmaları, kültürlerini yaşatmaları ve gündelik hayatta kendilerini ifade etmeleri ise tartışmasız bir haktır. Ancak bu hak ile devletin resmî dili arasındaki sınır bulanıklaştırıldığında, konu kültürel olmaktan çıkar ve anayasal bir nitelik kazanır.

Tarihin Uyarısı: “Sadece Dil” Diyerek Başlayan Süreçler

Tarih bu konuda uyarıcıdır. Sovyetler Birliği’nin çözülme sürecinde “sadece dil” olarak sunulan düzenlemelerin, kısa sürede egemenlik ve parçalanma tartışmalarına evrildiği unutulmamalıdır. Dil, birçok örnekte masum bir iletişim aracı olmaktan çıkmış, siyasal kopuşun simgesine dönüşmüştür. Dahası bu kopuş, kopuşu yaşayanların bugününe baktığımızda ne daha fazla eşitlik, ne daha fazla özgürlük ne de ne fazla refah getirmemiştir.

Siyasi Sorumluluk ve Zamanlama Meselesi

Bu nedenle böylesine bıçak sırtı bir ortamda, bir büyükşehir belediye başkanının kullanacağı dilin son derece özenli olması beklenir. Yerel yönetimlerin elinde; tercüman hizmetleri, rehberlik mekanizmaları, bilgilendirme ve sosyal destek gibi sayısız çözüm aracı varken, anayasal zemine temas eden ifadelerin tercih edilmesi toplumsal fayda üretmekten çok yeni gerilimlere kapı açar haldedir.

Bu tartışma sürerken, herhangi bir polemiğe girmeden yalnızca Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın değiştirilemez ilk dört maddesini hatırlatmaksa, ne ırkçılıktır ne de faşizm. Bu tutum, bir kimliği yüceltmek değil; bu ülkenin Türk’üyle, Kürt’üyle, Laz’ıyla, Çerkes’iyle hepimize ait olduğunu vurgulayan anayasal yurttaşlık çağrısıdır.

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin otuz yıllık yılmaz bir neferine, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın değiştirilemez ilk dört maddesiyle seslenmek ise bir polemik değil, aksine bir  yurttaşlık görevidir.

Ortak Zemin Olarak Anayasa

Sonuç olarak, mesele ne Kürtçedir ne Türkçedir. Mesele, haklı toplumsal talepler dile getirilirken anayasal sınırların gözetilip gözetilmediğidir. Anayasa sustuğunda özgürlükler konuşmaz; anayasa aşındığında eşitlik büyümez. Bu ülke, tam da bu yüzden, kurucu metnini tartışmanın değil, ortak zeminin merkezine koymak zorundadır.

Unutulmasın:

Bu ülkenin barışı, dili çoğaltarak değil; hukuku, yurttaşlığı ve ortak anayasal zemini titizlikle koruyarak mümkündür.

Haydi selametle…